Tháp Pô Rômê
Dấu ấn cuối cùng của nghệ thuật tháp Chăm
Tháp Pô Rômê được xây dựng tại vùng Hậu Sanh để thờ vua Pô Rômê - một vị vua được cộng đồng Chăm ghi nhớ vì những công trạng trong việc điều hòa quan hệ tôn giáo, chăm lo thủy lợi và bảo hộ đời sống cư dân. Đây được xem là một trong những ngôi tháp muộn nhất của nghệ thuật kiến trúc đền tháp Chăm ở Việt Nam.
Không bề thế như tháp Pô Klong Garai, tháp Pô Rômê mang vẻ trầm mặc và gần gũi hơn. Chính nét giản dị ấy lại làm nổi bật chiều sâu tâm linh của di tích: một không gian thờ vua, thờ ký ức vương triều và cũng là nơi lưu giữ nhiều hiện vật đá quý hiếm ngay trong lòng tháp.
Từ quần thể lớn đến ngôi tháp còn lại
Di sản còn lại của quần thể tháp Pô Rômê
Theo các khảo sát đầu thế kỷ XX, tháp Pô Rômê từng là trung tâm của một quần thể gồm tháp chính, tháp cổng và tháp lửa. Qua thời gian, hai công trình phụ đã sụp đổ, chỉ còn lại tháp chính đứng lại như một chứng tích cô đọng của cả quần thể xưa.
Chính sự thu gọn ấy khiến việc trải nghiệm tháp Pô Rômê mang sắc thái rất khác: ít lớp công trình hơn, nhưng mỗi dấu tích còn lại lại đậm hơn cảm giác tiếc nuối và ý thức bảo tồn. Người xem đứng trước tháp không chỉ thấy cái còn, mà còn cảm nhận được bóng dáng của phần đã mất.
Tháp Chính - không gian thờ tự linh thiêng
Một khối tháp muộn, gọn hơn nhưng rất cô đọng
Tháp Chính của Pô Rômê có đế khoảng 7,04 x 7,04 mét và cao khoảng 16,5 mét. Dù không đồ sộ, công trình vẫn tạo ấn tượng bởi khối gạch chắc khỏe, nhịp đứng rõ ràng và không khí trang nghiêm của không gian thờ tự bên trong.
Đối với người xem hôm nay, đây là nơi thích hợp nhất để nhận ra phong cách muộn của kiến trúc tháp Chăm: tỷ lệ gọn, hình thức cô đặc hơn, nhưng tầng nghĩa tín ngưỡng lại rất đậm nhờ hệ thống tượng thờ và hiện vật còn bảo lưu trong tháp.
Tượng Vua Pô Rômê
Bảo vật trong lòng tháp
Bên trong tháp chính thờ tượng Pô Rômê bằng đá cao khoảng 1,2 mét, được tạc thành một phù điêu nổi trên tấm bia đá hình cung nhọn. Tượng vua dưới hình thể Mukhalinga đặt trên một Yoni lớn bằng đá sa thạch cho thấy sự kết hợp giữa tín ngưỡng thần linh và hình ảnh vị vua được tôn kính.
Trước mặt tượng còn có lỗ nhỏ để cắm đuốc hoặc nến mỗi khi hành lễ. Năm 2020, phù điêuVua Pô Rômê được công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt của hiện vật trong kho tàng di sản Chăm.
Linga, Kut đá và thế giới tâm linh Chăm
Những biểu tượng đặc sắc của tín ngưỡng Chăm
Bên ngoài tháp còn có cột Linga cao khoảng 1,3m và hai Kut đá với hoa văn khác nhau: một Kut màu xám nhạt trang trí hoa dây uốn lượn, một Kut khác mang hoa văn hình ngọn lửa và hình hoa bốn cánh. Đây là những dấu tích quan trọng phản ánh đời sống tâm linh phong phú của người Chăm.
Mỗi hiện vật tại Tháp Pô Rômê đều mang một lớp ý nghĩa. Đó không chỉ là đá, gạch hay tượng cổ, mà là những biểu tượng gắn với niềm tin, sự bảo hộ, lòng biết ơn và cách cộng đồng Chăm kết nối với thế giới thiêng.
Katê và các nghi lễ tại Tháp Pô Rômê
Trải nghiệm không khí lễ hội truyền thống Chăm
Tại tháp Pô Rômê, hằng năm diễn ra nhiều nghi lễ như Lễ Mở cửa tháp (lễ Peh Bimbeng Yang), Lễ Cầu đảo (lễ Yuer yang), Lễ hội Katê và Lễ cúng Nữ thần Mẹ xứ sở Pô Inư Nưgar (lễ Cambur).
Nổi bật nhất là Lễ hội Katê, nơi cộng đồng tưởng nhớ các vị thần, vua thiêng, ông bà tổ tiên, tạ ơn trời đất và cầu mong mưa thuận gió hòa. Lễ diễn ra vào thượng tuần trăng từ mồng 01 tháng 7 lịch Chăm và kéo dài cả tháng nên còn được gọi là Bilan Katê.
