Tháp Bà Pô Nagar - Một không gian tâm linh, kiến trúc và ký ức cộng đồng
Giữa nhịp sống sôi động của phố biển Nha Trang, Tháp Bà Pô Nagar (dân gian thường gọi là Tháp Bà) hiện lên như một miền ký ức cổ xưa, nơi lưu giữ dấu ấn văn hóa Chăm qua kiến trúc, tín ngưỡng, điêu khắc và lễ hội. Đây không chỉ là một điểm tham quan nổi tiếng của Khánh Hòa, mà còn là không gian linh thiêng gắn với tín ngưỡng thờ Nữ thần Pô Nagar - Mẹ Xứ sở của người Chăm.
Tháp Bà Pô Nagar tọa lạc trên đồi Cù Lao cao khoảng trên 20m (so với mực nước biển), diện tích theo số liệu mới nhất là 17.683,6m2, thuộc Phường Bắc Nha Trang khoảng 2km về phía bắc. Di tích là quần thể công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo của người Chăm, được xây dựng khoảng từ giữa thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ XIII. Nơi đây là trung tâm tôn giáo thờ Nữ thần Pô Nagar (người Mẹ xứ sở của dân tộc Chăm) và được người Kinh tiếp tục gìn giữ, phát triển làm nơi thờ Thiên Y Thánh Mẫu của cộng đồng cư dân Nam Trung bộ
Tháp Chính thờ Nữ thần Yang Pô Inư Nưgar ( Nữ thần (Mẹ xứ sở) của dân tộc Chăm); tương truyền bà sinh ra từ áng mây và bọt biển, Bà là nữ thần chủ của cả vương quốc Chăm pa xưa, được thờ ở xứ sở Kauthara và cũng là Thiên Y A Na Thánh Mẫu theo tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Điểm đặc biệt của Tháp Bà là sự giao hòa văn hóa Chăm - Kinh. Tín ngưỡng thờ Mẹ Xứ sở của người Chăm về sau được người Kinh tiếp nhận, Việt hóa thành tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu trong quần thể di tích Tháp Pô Nagar. Vì vậy, Tháp Bà không chỉ là di tích của người Chăm, mà còn là không gian tâm linh chung, nơi nhiều thế hệ cư dân Khánh Hòa và nhiều nơi khác đã gửi gắm niềm tin, lòng biết ơn và ước vọng bình an.
Vị trí của Tháp Bà rất đặc biệt: được xây dựng trên đồi Cù Lao, gần cửa sông Cái, nhìn ra không gian biển Nha Trang. Đây là điểm giao của cảnh quan, cư trú, thương mại và tín ngưỡng, thuộc vùng Kauthara xưa.
Đồi Cù Lao được dòng sông Cái bao quanh, mà người Chăm gọi là Yatran (tức là Sông Lau). Trên đồi có nhiều cây cổ thụ hàng trăm năm đã tồn tại cùng những ngọn tháp cả ngàn năm tuổi. Từ đây, du khách sẽ chiêm ngưỡng Nha Trang với cửa biển Cù Huân, cầu Xóm Bóng bắc qua Sông Cái (cây cầu mang tên Xóm Bóng, nơi có điệu múa linh thiêng “múa Bóng” của các vũ nữ dâng lên Nữ thần Pô Nagar/Thánh Mẫu Thiên Y A Na trong dịp lễ hội trong dịp lễ hội) và vịnh Nha Trang với những hòn đảo: đảo Yến, Hòn Tre, Hòn Nội, Hòn Ngoại …
Mandapa - Nơi bắt đầu nghi lễ
Nơi tín đồ lắng lại trước hành trình hành lễ
Đây là nơi các tín đồ chuẩn bị lễ vật và tịnh tâm trước khi hành lễ trên Tháp Chính. Kiến trúc gồm bốn hàng cột trụ hình bát giác (10 trụ lớn và 12 trụ nhỏ). Trên thân cột lớn ở độ cao bằng cột nhỏ có một ô hình chữ nhật khoét sâu vào thân cột, với chức năng như những “lỗ mộng” trong kiến trúc gỗ. Các nhà nghiên cứu cho rằng “lỗ mộng” có chức năng là điểm đỡ cho một kết cấu xà ngang để nâng đỡ mái che ở phía trên nhưng đã đổ và hiện nay không để lại vết tích.
Trước đây, Mandapa còn có hai cột nhỏ, thấp hơn nền, ở hai bên bậc lên xuống và thẳng ra cổng tháp cũ. Cổng, Mandapa và tháp lớn ở trên tạo thành trục thẳng Đông - Tây. Kiến trúc Mandapa hiện nay có cùng niên đại với niên đại cuối cùng của tháp Chính, khoảng thế kỷ XI - XII. Từ Mandapa lên khu đền tháp có 36 bậc cấp dốc và thẳng đứng. Tương truyền: để thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần, đặc biệt là đối với Nữ thần Pô Nagar, các tín đồ khi đi lên trên đền tháp hành lễ phải đi lom khom và khi xuống đi giật lùi, không quay lưng về phía đền tháp để thể hiện sự tôn kính đối với các vị thần. Sau này để thuận tiện cho du khách, khu đền tháp có thêm lối lên xuống bằng đá phía Nam của đồi Cù Lao.
Tháp Chính - Trái tim của di tích
Nơi hội tụ kiến trúc, điêu khắc và tín ngưỡng Mẹ Xứ sở
Tháp Chính (Tháp Đông Bắc) có quy mô lớn nhất, mang đặc trưng cơ bản, tiêu biểu nhất của ngôi tháp Chăm truyền thống. Tháp cao khoảng 23 mét, có ba phần: Đế tháp, thân tháp và mái tháp. Mái tháp ba tầng thu nhỏ dần về phía trên, tầng trên là hình ảnh thu nhỏ của tầng dưới. Trên các tầng tháp được trang trí các linh vật: Ngỗng, dê, voi và các tu sĩ cầu nguyện (có người gọi là các ápsara). Trên ngưỡng cửa, được trang trí bằng một bức phù điêu hình lá đề: Thần Shiva , một chân dẫm lên lưng thần bò Nandin, đang trong tư thế nhảy múa hân hoan cùng với hai nhạc công thổi sáo và đánh xập xòe. Phù điêu có niên đại thế kỷ XI và là một trong những tấm phù điêu đẹp nhất của văn hóa Chăm còn được lưu giữ ở Việt Nam. Tháp có bốn cửa theo bốn hướng Đông – Tây – Nam và Bắc nhưng chỉ có cửa hướng Đông là được mở còn các hướng khác là ô cửa giả. Cửa hướng Đông được đỡ bằng hai trụ đá, có ghi chữ Chăm cổ và chữ Sanscrit.
Bên trong tháp đặt tượng thờ Nữ thần Pô Nagar - vị Mẹ Xứ sở trong tín ngưỡng dân gian Chăm, biểu tượng của sự sinh sôi, che chở, phúc lành, truyền dạy và no đủ. Với người dân địa phương, đây không chỉ là một công trình kiến trúc cổ, mà còn là nơi gửi gắm niềm tin, lòng biết ơn và ước nguyện bình an qua nhiều thế hệ.
Nữ thần Yang Pô Inư Nưgar - Người Mẹ xứ sở của dân tộc Chăm
Tượng Nữ thần được tạc bằng một khối đá granit nguyên khối, trong tư thế ngồi uy nghiêm trên bệ đá hình hoa sen, lưng tựa vào phiến đá lớn hình lá đề. Đây là một kiệt tác về điêu khắc Chăm, là sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật tượng tròn và chạm nổi. Toàn bộ pho tượng và tấm tựa được đặt trên một bệ Yoni khá lớn bằng đá. Với bố cục: tượng thờ là Linga, bệ thờ là Yoni, đây là bộ Linga-Yoni hoàn chỉnh, là sự kết hợp giữa giống đực và giống cái, tạo nên sự sống và là vật thể linh thiêng của dân tộc Chăm.
Đến nay, trong các khu đền tháp Chăm còn lại ở nước ta không còn pho tượng thờ nào của vị thần chủ được thể hiện to lớn và hoàn chỉnh như vậy. Điều đó thể hiện giá trị lớn lao của pho tượng cả về ý nghĩa tôn giáo, văn hóa, lịch sử và nghệ thuật đối với di tích Tháp Bà. Hai bên ban thờ Nữ thần là hai ban thờ hai người con của Bà (Công chúa Quý và hoàng tử Trí, theo tục thờ của người Kinh).
Tháp Nam, Tháp Đông Nam và Tháp Tây Bắc
Kết nối không gian trong quần thể
Bên cạnh Tháp Chính, quần thể Tháp Bà Pô Nagar còn có các tháp phụ mang giá trị kiến trúc và tín ngưỡng riêng. Tháp Nam cao khoảng 18m, có niên đại thế kỷ XIII, thờ thần Cri Cambhu, một tên gọi khác của thần Shiva. Bên trong tháp là bộ Linga – Yoni, biểu tượng cho sức mạnh sáng tạo, hủy diệt và tái sinh trong tín ngưỡng Chăm. Theo tín ngưỡng dân gian Việt, tháp được xem là nơi thờ ông Nam Hải, chồng của Thánh Mẫu Thiên Y A Na.
Tháp Đông Nam cao khoảng 7m, mái có hình thuyền, được xem là kiến trúc phụ thuộc giai đoạn muộn khoảng thế kỷ XIII. Trong tháp có bộ Linga – Yoni bằng đá, thờ thần Sandaka, con trai thần Shiva. Người Việt gọi đây là tháp Cố, gắn với tín ngưỡng thờ bố mẹ nuôi của Thánh Mẫu Thiên Y A Na.
Tháp Tây Bắc nằm phía sau Tháp Chính, cao khoảng 9m, có mái hình yên ngựa. Trên các cửa giả còn lưu dấu những hình tượng đặc sắc như chim thần Garuda, thần Kala và nữ thần Indra cưỡi voi. Trong tháp có bộ Linga – Yoni, thờ thần Ganesa, biểu tượng của trí tuệ, may mắn và hạnh phúc. Người Việt gọi là tháp Cô Cậu, thờ hai người con của Thánh Mẫu Thiên Y A Na.
Lễ hội Tháp Bà - Di sản sống của cộng đồng
Phát huy giá trị di sản
Hằng năm, Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar diễn ra từ ngày 20 đến 23 tháng 3 âm lịch, là dịp người dân và du khách cùng hướng về Mẫu, tham gia các nghi thức truyền thống và cảm nhận không khí linh thiêng của di sản.
Lễ hội không chỉ làm sống lại ký ức tín ngưỡng, mà còn góp phần kết nối cộng đồng, bảo tồn bản sắc và lan tỏa giá trị giao lưu văn hóa Chăm - Kinh và các cộng đồng tộc người trong đời sống hôm nay
