Có những chủ đề thuộc về văn hóa bản địa mà người làm nội dung du lịch không nên được phép tiếp cận bằng một giọng điệu hào hứng, vui tươi hay mời gọi đại trà. Lễ bỏ mả (Kơja) của đồng bào người Raglai sinh sống tại khu vực huyện miền núi Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa chính là một chủ đề đòi hỏi một sự cẩn trọng, nghiêm túc và chừng mực ở mức cao nhất như thế. Đây là một di sản văn hóa có giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc, nhưng đồng thời nó cũng là một nghi lễ gắn liền với những câu chuyện riêng tư của gia đình, với sự mất mát, ký ức về người đã khuất và thế giới tâm linh phía bên kia cửa tử. Vì vậy, khi đưa nội dung này vào mạch bài viết của website du lịch, mục tiêu lớn nhất không phải là tạo ra sự hấp dẫn tò mò, mà là định hướng một cách tiếp cận đầy trách nhiệm và lòng tôn kính cho người đọc.
Lễ bỏ mả của người Raglai ở Khánh Sơn đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo các tài liệu nghiên cứu nhân học và di sản uy tín, đây được xem là nghi lễ lớn nhất, quan trọng nhất trong hệ thống nghi lễ vòng đời của người Raglai. Khi một gia đình tổ chức lễ bỏ mả, họ sẽ chuẩn bị trong nhiều tháng trời và mời toàn thể bà con dân làng, những người từng đến chia buồn trong tang lễ trước đây, cùng tề tựu về để thực hiện cuộc tiễn biệt cuối cùng đối với linh hồn người đã khuất, đồng thời bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đối với sự đùm bọc của cộng đồng. Nhìn nhận một cách thấu đáo, đây hoàn toàn là một sinh hoạt nội bộ mang tính linh thiêng của buôn làng, không nên phải là một "lễ hội đường phố" hay một "sự kiện văn hóa" dành cho du khách vãng lai đến xem cho biết.
Triết lý nhân văn sâu sắc về sự tiễn biệt của người sơn cước
Trong thế giới quan và niềm tin tâm linh của người Raglai, cái chết không phải là sự chấm dứt hoàn toàn sự tồn tại của một con người, mà chỉ là một sự chuyển dịch không gian từ thế giới người sống (thế giới trần gian) sang thế giới của ông bà, tổ tiên (thế giới vĩnh hằng). Tuy nhiên, sau khi tang lễ kết thúc, linh hồn người chết được cho là vẫn còn vương vấn, gắn bó quanh quẩn bên người sống và ngôi mộ cũ. Chỉ đến khi gia đình có đủ điều kiện kinh tế và sự chuẩn bị chu đáo để tổ chức Lễ bỏ mả, làm lễ cúng bái tế tự, xây dựng lại ngôi mộ mới thật đẹp và làm lễ tiễn biệt, thì sợi dây liên kết ràng buộc giữa người sống và người chết mới chính thức được khép lại hoàn toàn. Linh hồn người quá cố lúc này mới thực sự thanh thản bước vào thế giới vĩnh hằng, còn những người ở lại cũng có thể yên lòng quay trở về với nhịp sống thường nhật, khép lại một giai đoạn đau buồn, tang tóc.
Khi tiếp cận chủ đề này, một cây viết du lịch có phông văn hóa tốt sẽ không bao giờ tập trung khai thác những chi tiết có vẻ "lạ lẫm", "khác biệt" để câu view. Điều chúng ta cần làm nổi bật lên chính là giá trị nhân văn và tính cộng đồng cao cả ẩn sau nghi lễ: đó là hình ảnh cả một buôn làng cùng nhau lên rừng chặt củi, cùng nhau phụ giúp gia chủ dựng nhà mả, làm mô hình thuyền Kagor nghệ thuật; đó là sự sẻ chia hoạn nạn, mất mát giữa những con người cùng chung sống dưới một bóng núi rừng. Mọi chi tiết kiến trúc của nhà mả, mọi thanh âm của tiếng mã la (nhạc cụ đồng truyền thống) hay những lời khấn vái khóc thương đều hướng đến một mục đích duy nhất: tạo nên một cuộc chia tay có trật tự văn hóa, tràn ngập tình yêu thương và sự tôn trọng đối với người đã đi xa.
Lý do du khách không nên nên thực hiện những chuyến "săn lễ" tự phát
Trong xu hướng phát triển của du lịch trải nghiệm hiện nay, có một bộ phận du khách mang tâm lý thích tìm kiếm, khám phá những góc khuất, những nghi lễ càng hiếm gặp, càng ít người biết đến thì càng kích thích. Tuy nhiên, đối với Lễ bỏ mả của người Raglai, tư duy "săn tìm" và tiếp cận tự phát này là một hành vi hoàn toàn không phù hợp, nếu không muốn nói là thiếu văn minh. Việc một nhóm người lạ mặt ôm máy ảnh, máy quay phim tự ý xông vào một không gian đang diễn ra nghi lễ tiễn biệt người quá cố của một gia đình bản địa, cười nói bàn tán hay cố tình chen lấn để chụp ảnh chân dung là một sự xâm phạm thô bạo vào không gian riêng tư và đức tin của họ, dễ gây ra những tổn thương tinh thần sâu sắc và làm sai lệch đi bản chất nguyên bản của di sản.
Gợi ý những cách tìm hiểu văn hóa Raglai văn minh tại Khánh Sơn:
-
Ghé thăm các mô hình làng du lịch cộng đồng được chính quyền tổ chức (như thôn Hòn Dung).
-
Đăng ký tham gia các buổi giao lưu văn hóa nghe nghệ nhân giới thiệu và biểu diễn nhạc cụ Mã la, đàn Chapi.
-
Tìm hiểu về nghệ thuật sử thi, các câu chuyện dân gian qua lời kể của các bậc trưởng bản trong không gian nhà dài.
-
Thưởng thức ẩm thực truyền thống (cơm lam, thịt nướng ống tre) tại các homestay có trách nhiệm.
Nếu trong một trường hợp đặc biệt nào đó, bạn được một người bạn bản địa là người Raglai trực tiếp đưa ra lời mời tham dự một phần của Lễ bỏ mả với tư cách là một người khách của gia đình, hãy luôn ghi nhớ việc giữ vị trí của một người quan sát thầm lặng ở vùng rìa không gian. Hãy lựa chọn quần áo có màu sắc trung tính, kín đáo, đi nhẹ, nói nhỏ, không nên cười đùa hay đưa ra những lời bình luận mang tính so sánh với phong tục của người xuôi. Trước khi muốn đưa điện thoại lên chụp bất kỳ một chi tiết nào, hãy lịch sự hỏi ý kiến của người dẫn đường hoặc người đại diện gia chủ. Nếu cảm thấy có bất kỳ sự bối rối hay không thoải mái nào từ phía người dân xung quanh, hãy lập tức hạ máy ảnh xuống. Trong những không gian nhạy cảm thuộc về thế giới tâm linh và cảm xúc gia đình, việc lựa chọn không lưu lại hình ảnh chính là biểu hiện cao nhất của một hành vi du lịch tử tế và có học thức.
