Ký ức về Lầu ông Tư

Có những công trình đã không còn hàng mấy thập niên rồi nhưng vẫn sống trong ký ức của người dân. Với người dân Nha Trang, ngôi nhà trắng - Lầu ông Tư là một công trình như vậy.

Bạn cũ của tôi, ở xa mới về nhắn: “Sáng mai, ra chỗ Lầu ông Tư, cà phê nhé”. Vậy đó, chỗ ấy - nơi đối diện góc phố Nguyễn Bỉnh Khiêm - Trần Phú, giờ là Nhà hàng Nha Trang View - Nhà khách 378, hay nếu là gì đi nữa... thì với những người ở Nha Trang nhiều năm vẫn quen gọi là chỗ Lầu ông Tư.

Tôi đến nơi hẹn hơi sớm, nhìn ra biển, chợt nhớ một giai thoại được nhà thơ Quách Tấn kể lại trong “Xứ Trầm Hương”: “Xưa kia nơi đây chỉ toàn nhà tranh vách đất. Riêng tòa nhà của bác sĩ A.Yersin bằng gạch ngói đồ sộ và quét vôi trắng. Người ngoại quốc đi ngang qua biển Cù Huân, trông thấy đất liền, hỏi là xứ gì. Người thông ngôn thoáng thấy nhà bác sĩ A.Yersin trăng trắng bèn đáp “Nhà Trắng”. Người ngoại quốc mới ghi vào địa đồ, nhưng vì chữ Âu Châu không có dấu nên ghi là “Nha Trang”. Theo nhà thơ Quách Tấn, đó là chuyện hài hước, bởi địa danh Nha Trang đã có từ trước và từ tiếng Ya-tran (tiếng Chăm gọi dòng sông Cái) mà ra. Song, giai thoại trên đã cho thấy vị thế đặc biệt của Lầu ông Tư trong diện mạo Nha Trang thuở ban đầu.

Lầu ông Tư, nguyên là một lô cốt quân sự bỏ hoang, đã được ông mua lại và cải tạo thành một ngôi nhà 3 tầng. Mỗi tầng chỉ có một phòng, tầng trệt làm nhà bếp và phòng ăn, tầng 2 làm phòng ngủ, tầng 3 phòng làm việc, phía trên cùng có 1 cái vòm nơi ông đặt kính thiên văn, một trong những dụng cụ để ông xem và dự báo thời tiết cho người dân xóm chài. Năm 1939, ông dự báo sẽ có sóng thần và bão lớn, đồng thời cho người gọi tất cả người dân Xóm Cồn vào nhà ông trú ngụ, sau một đêm bão đánh nhà cửa tan hoang, nhưng người dân đều được an toàn. Lầu ông Tư như là căn nhà phép màu hiện ra từ truyền thuyết để cứu dân nghèo qua khổ nạn vậy.

***

Bạn tôi là bác sĩ, từ nhỏ đã xem A.Yesrin là thần tượng của đời mình. Thời đi học, bạn thường say sưa kể những câu chuyện về bác sĩ A.Yesrin chữa bệnh cho người nghèo Xóm Cồn không bao giờ lấy tiền. Mọi người bị bệnh đều đến Lầu ông Tư. Ông ân cần bắt mạch, rửa vết thương và tự tay phát thuốc. Người dân nghèo Xóm Cồn mang biếu ông con cá, quả dừa để tạ ơn. Ông không bao giờ nhận tiền, nhưng với quà của người dân thì ông vui vẻ nhận để họ không thấy áy náy, rồi tìm cách tặng lại quà khác cho con cái họ. Với trẻ em Xóm Cồn, Lầu ông Tư là một "thiên đường". Ông thường cho kẹo, sách vở và khuyến khích trẻ em học chữ. Tuy công việc rất bận nhưng ông vẫn dành những buổi chiếu phim cho trẻ em xem. Trẻ nghèo thích thú khi thấy hình ảnh biết chuyển động trên tấm màn vải trắng, reo hò ầm ĩ trong căn nhà tràn đầy tình bác ái đó. Lầu ông Tư là “ngôi đền” của tri thức và lòng nhân từ hiếm có trên thế gian này.

Bạn nhắc lại kỷ niệm 40 năm trước. Mùa hè năm 1986, khi lao động dọn rác làm sạch bãi biển, nhóm chúng tôi được giao đoạn bờ biển từ Viện Pasteur đến Lầu ông Tư. Có đứa nghe lỏm đâu đó nói Lầu ông Tư vẫn còn một góc tầng 1 trong khu nhà nghỉ của Bộ Nội vụ (Nhà khách 378 Bộ Công an bây giờ), đứa khác lại nói làm gì có. Thế là nảy sinh một trận tranh cãi bất phân thắng bại, vì tất cả đều chỉ “nghe hơi nồi chõ”, chứ có đứa nào đã được vào bên trong khu nhà nghỉ này đâu. Sau này, được biết ngôi nhà trắng ấy đã không còn dấu vết gì từ năm 1975, nhưng mỗi lần đi qua góc phố Nguyễn Bỉnh Khiêm - Trần Phú, chúng tôi đều nhớ chỗ Lầu ông Tư, cùng những câu chuyện về ông. Vì thế, bây giờ, mỗi lần đến đây, chúng tôi không chỉ uống cà phê, mà như đang tìm lại ký ức mãi sống trong lòng người dân Nha Trang.

***

“Bao giờ Lầu ông Tư được làm lại?” - bạn hỏi. Tôi trả lời: Hai năm trước (2024), UBND tỉnh Khánh Hòa đã phê duyệt đề cương Đề án xây dựng Bảo tàng A.Yersin. Khi đọc toàn văn quyết định phê duyệt ấy, bạn tôi đặc biệt thích đoạn nội dung được nhấn mạnh: “Đặc biệt, cần nhấn mạnh đến công trình, di sản gắn liền với ký ức của người dân Nha Trang đối với bác sĩ A.Yersin trên mảnh đất này. Qua đó, kiến trúc công trình cần mô phỏng theo mô hình “Lầu ông Tư” tại Xóm Cồn xưa làm khu trưng bày chính, điểm nhấn về mặt kiến trúc của Bảo tàng A.Yersin, nhằm đáp ứng nguyện vọng của các tầng lớp Nhân dân Nha Trang về việc khôi phục Lầu ông Tư”. Theo kế hoạch đến năm 2030, bảo tàng này sẽ mở cửa.

Đến đây tôi chợt nhớ lại hơn 10 năm trước có gặp ông Daniel Minsen (75 tuổi), một người cháu của bác sĩ A.Yersin, ông nói: “Ở đây, ông tôi được trân trọng hơn bất kỳ nơi đâu trên thế giới. Tôi đã từng rất ngạc nhiên khi thấy người dân chăm sóc ngôi mộ của ông tôi như người nhà của họ. Trong nhà, trong chùa, người ta còn thờ cúng ông. Nhiều di sản mà ông tôi để lại được lưu giữ trân trọng. Tên ông tôi được chọn đặt cho đường phố đẹp của thành phố. Ở đây ông tôi mãi sống”. Vì thế, tôi nghĩ việc khôi phục Lầu ông Tư không chỉ là nguyện vọng của người dân Nha Trang mà còn là ý nguyện của người thân của ông và những người ái mộ ông trên toàn thế giới.

NGUYỄN VĨNH XƯƠNG