Kết nối di sản văn hóa với du lịch từ làng gốm Bàu Trúc

Nhân dịp Lễ hội Katê của đồng bào Chăm, từ ngày 10 đến 12-10, xã Ninh Phước tổ chức Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I năm 2026 với nhiều hoạt động tôn vinh di sản văn hóa, nhất là nghề gốm Bàu Trúc. Bàn tay tài hoa của nghệ nhân, những tiết mục hòa tấu nhạc, những lời ca, điệu múa truyền thống cùng các hoạt động hội hè sôi nổi đã tạo nên một lễ hội đậm đà bản sắc, góp phần đánh thức tiềm năng du lịch cộng đồng của địa phương.

Tôn vinh di sản văn hóa

Ninh Phước là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, nơi các dân tộc cùng sinh sống, đoàn kết, gắn bó. Trong đó, văn hóa Chăm là sắc màu đặc trưng, được gìn giữ qua tiếng nói, chữ viết, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và các nghề thủ công truyền thống. Nghề gốm Bàu Trúc là mạch nguồn bền bỉ của ký ức và bản sắc ấy. Gốm không chỉ là vật dụng làm từ đất, trong mỗi dáng bình, chiếc nồi, chiếc chum còn có bàn tay, nhịp sống, niềm tin và tâm hồn của bao thế hệ người Chăm. Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là niềm tự hào của cộng đồng người Chăm, của người dân Bàu Trúc và quê hương Ninh Phước. Cùng với làng gốm Bàu Trúc, Ninh Phước còn có làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp và nhiều giá trị văn hóa đặc sắc khác...

Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I năm 2026 không chỉ tôn vinh nghề gốm Chăm ở Bàu Trúc, còn là dịp giới thiệu bản sắc văn hóa của cả vùng đất. Trong khuôn khổ lễ hội, cộng đồng người Chăm làng Bàu Trúc tổ chức Lễ mở đền Pô Klaong Car để tưởng nhớ, tri ân công đức của ngài Pô Klong Can, vị tổ nghề đã truyền dạy nghề làm gốm. Cùng với đó là chuỗi hoạt động văn hóa, trải nghiệm và quảng bá du lịch phong phú như: Triển lãm và trải nghiệm di sản nghệ thuật làm gốm của người Chăm; trải nghiệm dệt thổ cẩm cùng nghệ nhân; tham quan du lịch địa phương bằng công nghệ thực tế ảo (VR); chương trình “Một ngày làm nghệ nhân gốm Bàu Trúc” dành cho du khách, người dân và học sinh. Phần hội thêm sôi nổi với hội thi vẽ tranh, viết chữ Chăm cùng các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đội lu múc nước, bịt mắt đập niêu... Du khách rất thích thú khi được tham quan làng gốm, xem nghệ nhân trực tiếp làm gốm không bàn xoay đã được trao truyền qua hàng ngàn năm. 

Đặc biệt, bản sắc văn hóa của đồng bào Chăm ở Ninh Phước được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật qua chương trình “Hồn gốm Bàu Trúc”. Những tiết mục hòa tấu nhạc cụ Chăm, bài dân ca Ponai, các ca khúc “Giọt tháp”, “Đất nung”, “Tình làng gốm”, “Trống hội Katê” và các tiết mục múa “Hồn gốm Bàu Trúc”, “Sắc màu thổ cẩm Mỹ Nghiệp”... đã gợi nên hồn cốt cả một vùng đất. Tiết mục "Ngọn lửa Bàu Trúc" với tiếng trống ghinăng, tiếng trống paranưng rộn ràng đã mời gọi người dân và du khách cùng hòa nhịp vào ngày hội. 

Theo ông Quảng Thúc Đoan - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Ninh Phước, Trưởng Ban tổ chức lễ hội, qua lễ hội, địa phương không chỉ giới thiệu những sản phẩm gốm đặc sắc mà còn muốn kể câu chuyện về nghề, về người làm gốm và về một cộng đồng đã bền bỉ vượt qua thăng trầm để gìn giữ bản sắc. Qua lễ hội, địa phương mong muốn thế hệ trẻ sẽ thêm hiểu, thêm yêu và tự hào về nghề truyền thống của quê hương, có ý thức tiếp nối những giá trị mà cha ông đã trao truyền.

Mong muốn ấy cũng là trăn trở của những người làm nghề. Lễ hội là dịp để lớp trẻ trực tiếp nhìn, làm và hiểu nghề của cha ông. “Nghề gốm đã theo nhiều thế hệ phụ nữ Chăm Bàu Trúc. Từ nhỏ, những người con trong làng đã nhìn bà, nhìn mẹ làm gốm rồi từng bước học cách chọn và xử lý đất, tạo hình, trang trí, nung sản phẩm. Điều tôi mong muốn là con cháu tiếp tục học nghề, hiểu giá trị của nghề và giữ được những kỹ năng mà các thế hệ đi trước đã trao truyền”, nghệ nhân Châu Thị Nghiệp chia sẻ.

Hướng đến phát huy giá trị trong du lịch

Các hoạt động của lễ hội đã tạo điều kiện để người dân, du khách tiếp cận gần hơn với di sản, đồng thời mở ra cơ hội để các nghệ nhân, hợp tác xã, cơ sở sản xuất giới thiệu sản phẩm, kết nối thị trường và phát triển du lịch. Với người dân Bàu Trúc, lễ hội còn là dịp để gặp gỡ khách hàng, kể câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. “Chúng tôi rất tự hào về truyền thống văn hóa dân tộc Chăm, về nghề gốm ở Bàu Trúc. Thật ý nghĩa khi được giới thiệu những nét văn hóa của dân tộc mình với du khách”, nghệ nhân Đàng Thị Minh Trọng chia sẻ.

Không gian văn hóa độc đáo của Ninh Phước cũng để lại ấn tượng với du khách phương xa. Đến từ Nghệ An, nhà thư pháp Ngô Thanh Hải tỏ ra ngạc nhiên và thích thú khi tham dự lễ hội. “Ở đây có nhiều nét văn hóa rất độc đáo, không chỉ nghề gốm mà còn có nghề dệt thổ cẩm, những nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Âm nhạc truyền thống, các điệu múa… cùng các đền tháp tạo nên một vùng văn hóa đặc sắc, nếu biết cách khai thác sẽ mang lại nhiều giá trị cho du lịch”, ông Hải chia sẻ.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng ấy, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Quốc Anh - nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Thuận (cũ) cho rằng cần bảo tồn nghề gốm Bàu Trúc theo mô hình “bảo tàng sống”. Ông cũng đề xuất kết nối làng gốm Bàu Trúc với làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, đồng thời liên kết Ninh Phước với Phước Hữu… để hình thành hệ sinh thái du lịch, vì du lịch không bị giới hạn bởi địa giới hành chính. Theo ông, phát triển du lịch cộng đồng gắn với di sản văn hóa không nên chỉ chạy theo lượt khách, điều cần làm là nâng cao giá trị trải nghiệm, kéo dài thời gian lưu trú và tăng thu nhập cho nghệ nhân, cộng đồng.

Đồng quan điểm, ông Bùi Minh Thắng - Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Du lịch Phương Thắng cho rằng, xã Ninh Phước có nguồn vốn di sản văn hóa rất phong phú. Tuy nhiên, để phát huy giá trị di sản trong hoạt động du lịch, địa phương cần làm bài bản hơn, từ xây dựng sản phẩm, quảng bá đến kết nối với các doanh nghiệp lữ hành để khai thác hiệu quả.

XUÂN THÀNH