Giữ nhịp mã la, chingkok

Giữa nhịp sống hôm nay, ở xã Tây Ninh Hòa, tiếng nhạc cụ truyền thống của người Raglai, Ê đê đang ngân vang trở lại. Những âm thanh hồn thiêng của buôn làng đã và đang được trao truyền cho thế hệ trẻ thông qua các câu lạc bộ văn hóa dân gian.

Giữ gìn nét văn hóa xưa

Một ngày giữa tuần, theo chân bà Cao Thị Nữ - Chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) Sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc Raglai thôn Sông Búng, chúng tôi đến nhà sinh hoạt cộng đồng thôn, nơi tổ chức sinh hoạt của CLB. Từ đầu ngõ, tiếng mã la đã ngân lên trầm bổng, khi khoan thai, lúc rộn ràng, hòa cùng tiếng gió rừng, gợi nhớ không gian buôn làng thuở trước.

Trong khuôn viên nhà sinh hoạt cộng đồng thôn, các thành viên CLB say sưa tập luyện. Hai người múa, 5 người đeo mã la, đôi tay thoăn thoắt theo nhịp. Mỗi chiếc mã la cất lên một âm sắc riêng, hòa quyện tạo thành những thanh âm mộc mạc mà cuốn hút. Những bước chân của đội múa uyển chuyển theo tiếng nhạc, lúc nhịp nhàng, lúc dồn dập, làm cho không khí buổi tập thêm rộn ràng. Các thành viên lần lượt ôn lại những bài mã la sử dụng trong lễ cúng bến nước, lễ cầu an, rồi chuyển sang những bài gắn với thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Mỗi bài mang một sắc thái riêng, khi vui tươi, lúc trầm lắng, gợi nhớ những năm tháng gian khó. Tiếng mã la nối nhau vang lên, gợi nhớ hình ảnh buôn làng xưa với những ngôi nhà sàn quây quần, người dân tụ họp bên ánh lửa trong các dịp lễ hội, cùng múa hát, uống rượu cần mừng mùa lúa mới.

Ngồi bên bộ mã la, bà Cao Thị Vinh (66 tuổi, thôn Sông Búng), thành viên CLB nhẹ nhàng lần tay trên từng nhạc cụ. Bà kể, bà bắt đầu học đánh mã la từ năm 18 - 19 tuổi. Hồi ấy, cứ chiều tối, bà lại đến xem các già làng biểu diễn rồi học theo. Thanh niên trong thôn phần lớn đều biết đánh cồng chiêng, bởi âm thanh ấy hiện diện trong nhiều dịp sinh hoạt cộng đồng. “Ngày trước, mỗi khi làng có lễ hội, tôi thường đến xem các bậc cao niên, già làng đánh mã la. Nhìn các cụ bước đi vững chắc, đôi tay uyển chuyển, tạo nên những âm thanh của núi rừng, thác nước, muông thú, tôi âm thầm học theo”, bà Vinh nhớ lại.

Ông Cao Đinh - thành viên CLB cho biết, ông biết đánh mã la từ năm 15 tuổi. Ngày trước, khi người dân còn sống chủ yếu trong những căn nhà sàn, mã la gắn với đời sống sinh hoạt của thanh niên. Hồi đó không có loa, không có nhiều hình thức giải trí như bây giờ. Chỉ có nhà sàn, đèn dầu, thanh niên tập trung lại đánh mã la những dịp ăn lúa mới, mừng Đảng - mừng xuân, dựng vợ gả chồng, gắn kết nhau từ những âm thanh của dân tộc. 

Rời nhà sinh hoạt cộng đồng thôn Sông Búng, chúng tôi tìm đến nhà sàn của ông Y Hy, thôn Ninh Tây - nơi sinh hoạt của CLB Sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc Ê đê. Tại đây, 5 thành viên đang say sưa tập luyện các nhạc cụ truyền thống. Người lớn tuổi có kinh nghiệm chăm chú giữ nhịp cồng chiêng, chingkok; người trẻ đánh theo, điều chỉnh từng nhịp theo hướng dẫn của những thành viên có kinh nghiệm. Tiếng nhạc cụ vang lên giữa nhà sàn, khi rắn rỏi, dồn dập, lúc ngân dài, hòa vào nhau thành những nhịp điệu riêng của người Ê đê. Mỗi âm thanh vang lên đều mang theo ký ức của một thời, khi người dân quây quần bên nhau trong những dịp vui, cùng chia sẻ niềm vui lao động, mùa màng và những sự kiện quan trọng của cộng đồng.

Hai CLB, hai sắc thái văn hóa riêng, nhưng cùng chung mục tiêu giữ gìn tiếng nhạc truyền thống. Trong những buổi sinh hoạt ấy, các nhạc cụ dân gian không chỉ được người lớn tuổi ôn lại mà còn từng bước được trao truyền cho thế hệ sau.

Trao truyền cho thế hệ trẻ

Xã Tây Ninh Hòa hiện có khoảng 17.540 người, trong đó đồng bào Ê đê và Raglai chiếm 18,5%. Đối với người Raglai, mã la gắn bó mật thiết với các nghi lễ, lễ hội truyền thống, mang ý nghĩa tâm linh, thể hiện sự kết nối giữa con cháu với ông bà, tổ tiên. Với người Ê đê, mã la, chingkok và ching kram là những nhạc cụ gắn với đời sống văn hóa cộng đồng. Tuy nhiên, trước những thay đổi của đời sống hiện đại, việc gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa này đang đối mặt với không ít khó khăn.

Từ thực tế đó, tháng 8-2026, xã Tây Ninh Hòa đã kiện toàn 4 CLB Sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc Ê đê và Raglai tại các thôn: Sông Búng (2 CLB), Suối Sim và Ninh Tây. Mỗi CLB có 20 thành viên, quy tụ nghệ nhân, người am hiểu văn hóa và các thành viên trong cộng đồng nhằm duy trì hoạt động văn nghệ dân gian, truyền dạy nhạc cụ truyền thống cho thế hệ trẻ.

Y Khen (20 tuổi), thành viên CLB Sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc Ê đê thôn Ninh Tây biết đến các nhạc cụ truyền thống từ nhỏ nhưng chỉ thực sự tham gia học trong khoảng 1 năm trở lại đây. Theo Y Khen, giữa nhịp sống hiện đại với nhiều hình thức giải trí trên Internet, giới trẻ ít có điều kiện tìm hiểu sâu về văn hóa dân tộc mình. Vì vậy, CLB trở thành nơi để các bạn trẻ tiếp cận, học hỏi những giá trị văn hóa vốn trước đây chủ yếu được nghe ông bà, cha mẹ kể lại. Với sự hướng dẫn của nghệ nhân Y Hy, Y Khen từng bước điều chỉnh cách đánh mã la. Từ những âm thanh còn trầm đục, lạc nhịp, Y Khen dần biết cách giữ nhịp, phối hợp cùng tiếng đàn chingkok để tạo nên những giai điệu hài hòa. “Lần đầu đánh mã la, khi nghe âm thanh ấy vang lên, em thấy rất thân thuộc. Em cảm nhận được tình quê hương, tình dân tộc và thấy mình gắn kết với quê hương hơn. Từ chỗ chưa hiểu nhiều về nhạc cụ truyền thống, bây giờ em đã có thể chơi một số nhạc cụ và thực hiện những nhịp cơ bản”, Y Khen chia sẻ.

Tại CLB Sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc Raglai thôn Sông Búng, sự tiếp nối cũng bắt đầu từ những điều gần gũi trong gia đình. Chị Cao Minh (28 tuổi) biết đến tiếng cồng chiêng từ nhỏ qua những lần nghe cha biểu diễn trong các lễ hội của làng. Tuy nhiên, chỉ đến khi được cha vận động tham gia CLB, chị mới bắt đầu học đánh loại nhạc cụ này. “Đánh mã la tương đối khó. Tôi chủ yếu quan sát cha và các thành viên lớn tuổi rồi tập theo. Tôi mong có nghệ nhân hướng dẫn bài bản để mình học cách đánh cho đúng”, chị Cao Minh bày tỏ. Chị còn đưa con trai đang học lớp 4 đến các buổi tập để cháu làm quen với tiếng mã la. Theo chị, việc để trẻ tiếp xúc với nhạc cụ truyền thống từ nhỏ là cách gieo tình yêu với văn hóa dân tộc, giúp trẻ hiểu hơn về những giá trị mà cha ông để lại.

CLB Sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc Raglai thôn Sông Búng sinh hoạt vào chiều tối thứ Bảy hằng tuần. Thành viên nhỏ nhất đang học lớp 6, chủ yếu tham gia đội múa; lực lượng đánh mã la phần lớn vẫn là người lớn tuổi. Theo bà Cao Thị Nữ, việc truyền dạy hiện chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và trí nhớ của người đi trước, chưa có phương pháp hướng dẫn bài bản. Một số thành viên phải đi làm ăn xa nên việc tập luyện chưa duy trì thường xuyên.

Chiều xuống, tiếng mã la lại ngân lên ở nhà văn hóa thôn Sông Búng. Còn trong căn nhà sàn của ông Y Hy ở thôn Ninh Tây, những người yêu nhạc cụ truyền thống lại cùng nhau tập luyện. Dẫu rằng những thanh âm ấy chưa trở lại thường xuyên như thuở trước, nhưng mỗi buổi tập là một lần ký ức buôn làng được đánh thức, những người từng gắn bó với truyền thống tìm lại niềm vui, còn lớp trẻ có thêm cơ hội chạm vào di sản của cha ông.

LY VÂN