Đánh thức tiềm năng du lịch cộng đồng ven biển và làng nghề truyền thống Khánh Hòa

Chuỗi chương trình hội thảo đánh giá hiệu quả vận hành thử nghiệm 3 đề án du lịch cộng đồng trọng điểm vừa được tổ chức tại các địa phương ven biển gồm: Xã Vĩnh Hải, Xuân Hải, Ninh Hải và Ninh Phước. Đây là bước chuyển dịch chiến lược nhằm đánh thức tiềm năng du lịch "nguyên thô" thành sản phẩm trải nghiệm đặc sắc, có sức hút mạnh mẽ. 

Sau bước ngoặt mở rộng địa giới hành chính, vùng đất ven biển phía nam tỉnh hội tụ nguồn tài nguyên du lịch sinh thái và văn hóa di sản vô cùng phong phú. Nhằm triển khai đồng bộ chiến lược phát triển du lịch giai đoạn 2026 - 2030, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam phối hợp với các cơ quan quản lý và chính quyền địa phương xây dựng, vận hành thử nghiệm 3 mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu. Chuỗi hội thảo đánh giá vừa qua tại các xã Vĩnh Hải, Xuân Hải, Ninh Hải và Ninh Phước không chỉ là diễn đàn khoa học, mà còn là bước tạo đà nâng cao năng lực tự chủ cho người dân bản địa.

Xã Vĩnh Hải sở hữu danh lam thắng cảnh quốc gia vịnh Vĩnh Hy - một trong những vịnh biển đẹp nhất Việt Nam, cùng hệ sinh thái "rừng khô hạn châu Phi" đặc thù tại Vườn Quốc gia Núi Chúa (Khu dự trữ sinh quyển thế giới). Việc thử nghiệm mô hình du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng tại thôn Vĩnh Hy và thôn Cầu Gãy - Đá Hang bước đầu mang lại làn gió mới trong đa dạng hóa sinh kế cho cộng đồng người Kinh và đồng bào Raglai. Tại hội thảo, các đại biểu và chuyên gia đã thẳng thắn nhìn nhận du lịch sinh thái tại Vĩnh Hải còn mang tính mùa vụ cao, sự kết nối giữa tour trải nghiệm biển và trekking khám phá rừng núi chưa thực sự liền mạch. Để giải bài toán này, đại diện cộng đồng, doanh nghiệp lữ hành và chính quyền địa phương đã chính thức ký kết Bản giao ước cộng đồng do nhóm thực hiện đề án thuộc Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam soạn thảo. Văn bản quy định rõ cam kết bảo vệ môi trường biển, quản lý rác thải nhựa, gìn giữ diện tích rừng nguyên sinh và tôn trọng tri thức bản địa Raglai, đảm bảo cho sự phát triển du lịch sinh thái dài hạn và có trách nhiệm.

Trải dài trên dải đất ven biển 3 xã Vĩnh Hải, Xuân Hải và Ninh Hải là sự kết hợp độc đáo giữa canh tác nông nghiệp đặc thù và cảnh quan thiên nhiên, từ những vườn nho, vườn táo xanh mướt và ngọt lịm tại Thái An (xã Vĩnh Hải), nho Thành Sơn; đồng cừu An Hòa (xã Xuân Hải) nhộn nhịp đến những ô muối trắng lấp lánh tại Phương Cựu, Đầm Vua và cảnh quan Đầm Nại (xã Ninh Hải). Sự liên kết 3 xã tạo nên một hành trình du lịch trải nghiệm liên hoàn với thông điệp: "Hương nho - Vị muối – Sắc nắng miền biển". Mô hình này giúp nâng cao trực tiếp giá trị nông sản địa phương thông qua hoạt động thu hái, chế biến và tiêu thụ sản phẩm OCOP tại chỗ. Dù vậy, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là hạ tầng đón tiếp chưa đồng bộ và các sản phẩm du lịch còn dừng lại ở mức chụp ảnh, check-in đơn thuần, thiếu kịch bản trải nghiệm sâu sắc. Việc thông qua Bản giao ước cộng đồng liên xã đã thiết lập quy chuẩn chung về chất lượng dịch vụ, niêm yết giá công khai, đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng giữa diêm dân, hộ trồng nho, chủ trang trại cừu và các đơn vị lữ hành.

Một trọng tâm đặc biệt của chương trình là mô hình du lịch văn hóa dựa vào cộng đồng tại thôn Bàu Trúc, xã Ninh Phước. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm Bàu Trúc đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp từ năm 2022. Năm 2026 đánh dấu cột mốc quan trọng khi Việt Nam trình báo cáo tiến độ lên UNESCO, hướng tới mục tiêu chuyển di sản sang Danh sách đại diện của nhân loại giai đoạn 2028 - 2030. Tại hội thảo ở xã Ninh Phước, các nhà khoa học, nhà quản lý và người dân làng nghề thống nhất quan điểm: Phát triển du lịch Bàu Trúc phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc "bảo tồn nguyên bản", giữ trọn kỹ thuật thủ công truyền thống (không bàn xoay, không tráng men, không sơn, nung lộ thiên) thay vì thương mại hóa công nghiệp. Du lịch được định vị là công cụ để "bán trải nghiệm văn hóa", biến làng Bàu Trúc thành một "bảo tàng sống" đúng nghĩa. Du khách đến đây không chỉ mua sản phẩm gốm mà còn được hòa mình vào đời sống nghệ nhân, tự tay tạo hình sản phẩm, lưu trú homestay theo mô hình nhà truyền thống Chăm, thưởng thức ẩm thực bản địa (bánh củ gừng, sakaya, cà ri cừu) và nghệ thuật dân gian Chăm. Các nhà khoa học đề xuất khẩn trương xây dựng bộ nhận diện thương hiệu cho làng nghề gốm Bàu Trúc, chỉnh trang đường làng, ngõ xóm và nghiên cứu gìn giữ tài nguyên khu khai thác đất sét và cát bên bờ sông Quao một cách bền vững.

Cũng trong khuôn khổ chương trình, quyết định thành lập và ra mắt Câu lạc bộ Thực hành di sản Nghệ thuật làm gốm Chăm thôn Bàu Trúc đã chính thức được công bố. Đây là bước đi thực chất nhằm quy tụ các nghệ nhân, trao truyền kỹ nghệ cho thế hệ trẻ và chủ động biểu diễn phục vụ du khách. Bản giao ước cộng đồng ký kết tại Bàu Trúc quy định rõ nghĩa vụ trích quỹ bảo tồn, giữ gìn vệ sinh không gian làng nghề và xây dựng văn hóa ứng xử du lịch văn minh.

Chuỗi hội thảo đánh giá thử nghiệm 3 đề án du lịch cộng đồng khẳng định định hướng đúng đắn: Lấy cộng đồng làm trung tâm, lấy di sản và tài nguyên thiên nhiên làm cốt lõi. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ quy hoạch không gian, đào tạo kỹ năng du lịch cho người dân, xây dựng bộ nhận diện thương hiệu đến việc ký kết các Bản giao ước cộng đồng đã tạo cơ sở pháp lý và xã hội vững chắc. Với sự kiến tạo từ chính quyền, sự đồng hành của doanh nghiệp và đặc biệt là sự đồng lòng, chủ động của người dân bản địa, du lịch cộng đồng Khánh Hòa hứa hẹn sẽ phát triển mạnh mẽ, góp phần nâng cao đời sống kinh tế - xã hội địa phương và lan tỏa giá trị di sản ra thế giới.

PHAN QUỐC ANH